Wat bedoelen we met 'normen en waarden'?
Normen komt van het Latijnse woord norma hetgeen maatstaf of regel betekent. Normen zijn concrete richtlijnen voor het handelen, gedragsregels dus: hoe je je wel of niet moet gedragen in het dagelijks sociaal verkeer, omdat je nu eenmaal geen eenling bent, maar je maakt deel uit van een samenleving.
Waarden zijn de achterliggende idealen en motieven voor de normen. Hierbij moeten we denken aan zaken als gerechtigheid, liefde, vrijheid en gelijkheid. En vanuit die waarden bepalen we de normen en die motiveren ons om zich aan te houden. De belangrijkste normen zijn de zedelijke of morele normen: christelijke en joodse normen zijn te vinden in de tien geboden en islamitische normen zijn beschreven in de sharia. Daarnaast heb je de liberale, socialistische en sociaal-democratische normen: de vastgestelde regels zoals onze grondrechten en wetten.
Waarden en normen veranderen in de loop van de tijd onder invloed van een combinatie van sociale factoren. Waarden zijn relatief stabiel, maar normen veranderen echter snel. Nieuwe normen worden afgeleid van de centrale waarden van een samenleving. Vroeger mochten jongeren bijvoorbeeld in aanwezigheid van hun ouders niet roken, maar nu wel. Daarmee is een norm veranderd, maar de waarde ‘respect voor ouders’ geldt nog steeds.
Het onderscheid tussen waarden en normen is belangrijk om vernieuwing
in een cultuur mogelijk te maken. Normen zijn middelen om een bepaald
doel (waarde) te realiseren. Wanneer normen niet effectief blijken
te zijn om waarden te realiseren, moet het creëren van nieuwe
normen mogelijk zijn. Anders krijgt de norm een ritualistisch karakter,
dat los van het doel komt te staan. Om een voorbeeld te geven: ten
tijde van de profeet Mohammed (saw) gebruikte men siwak (houten stokjes)
om je tanden te poetsen. Nu kan siwak vervangen worden door tandenborstel
en tandpasta. Maar volgens sommige moslims mag dat niet, omdat het
gebruiken van siwak een soennah (gewoonte) van de Profeet is. Hier
wordt de relatie tussen doel en middel losgerukt.
Waaraan ontlenen wij onze waarden?
In een pluriforme samenleving als de onze dienen de normen en
waarden zodanig opgesteld te zijn, dat elk individu zich erin kan
vinden. Het moet herkenbaar zijn voor een ieder.
- Christelijke waarden komen uit de Bijbel. In de Bijbel is de liefde
de belangrijkste waarde.
- Islamitische waarden komen uit de Heilige Koran. Hierin is onderwerping
aan de wil van Allah de belangrijkste waarde.
- Liberale waarden zijn ontleend aan het gedachtegoed van de Verlichting.
Binnen deze traditie is vrijheid een belangrijke waarde.
- Socialistische of Sociaal-democratische waarden zijn afgeleid van
het socialisme. Binnen deze traditie is vooral de gelijkheid
een belangrijke waarde.
Laten we kijken wat de islam ons leert over normen en waarden. Ik reciteer uit de Heilige Koran, soera An Nahl (16), vers 90:
Iennallaha ja moro biel Adlie wa la Iehsanie wa ietaa-ie ziel qurbaa wa janhaa aaniel fahshaa-e wal moenkarie wal baghjie ja-ie-zoekoem la allakoem tazakka_roen.
“Waarlijk Allah gebiedt rechtvaardigheid te betrachten en het
goede te doen en aan verwanten te geven. Hij verbiedt onzedelijkheid
en het kwade te vermijden en weerspannigheid (tegen de regels in,
rebellie) te voorkomen. Hij vermaant u, opdat u niet zult vergeten”.
Welke normen en waarden komen in deze soera voor:
‘adle = rechtvaardigheid. Dit is de laagste vorm van goedheid:
wanneer je goed met goed vergeldt. Ze sluit niet alleen rechtvaardigheid
in, maar ook de vervulling van alle plichten en verbintenissen, omdat
het hier gaat om het doen van goed omwille van het goede. Een hogere
stap van goedheid wordt iehsaan genoemd: hier gaat het om het
doen van goed, zonder dat je er zelf baat bij hebt. En de hoogste
vorm van goedheid wordt in deze soera aangeduid als het geven aan
de verwanten (ouders, broers, zusters, kinderen, enz.), want wat je
aan hen geeft, doe je uit een natuurlijke verlangen. Je instelling
als mens heeft een dusdanig niveau bereikt, dat goeddoen je tweede
natuur is geworden. Je hebt het niveau van mutma-iena bereikt.
In deze soera wordt tenslotte de drie stadia van het kwaad belicht: van louter onzedelijkheid tot het onrechtvaardige gedrag, dat de rechten van individuen niet alleen maar ook van volkeren schendt.
In één soera vinden wij: rechtvaardigheid, het doen van het goede in de ruimste zin van het woord, ondersteunen van behoeftigen, zedelijk gedrag, waarborgen van de rechten van de mens. En zo zijn er ontelbare van zulke soera’s in de Heilige Koran te vinden. Ik noem verder:
“Voorwaar, Allah gebiedt u om wat u is toevertrouwd te geven aan hen die er recht op hebben (eerlijkheid) en dat, wanneer u zich tussen mensen richt, u rechtvaardig handelt” (H.K.4:58). (An Nisa)
“O, gij die gelooft, wees voorstanders van de rechtvaardigheid, getuigen voor Allah, zelfs al was het tegen uzelf, uw ouders of verwanten” (H.K.4:135). (An N.)
“En laat vijandschap van een volk u niet aansporen om onrechtvaardig te handelen” (H.K.5:8). (Al Maida)
“En leef rechtvaardigheid na, wanneer u spreekt, zelfs wanneer het een bloedverwant betreft en vervul het verbond van Allah. Dit is hetgeen Hij u vermaant, opdat u er lering uit moge trekken” (H.K.6:152). (Al An’am)
“Voorwaar, Wij zonden Onze boodschappers met duidelijke bewijzen en openbaarden hen het Boek en de Weegschaal opdat het mensdom rechtvaardig moge zijn. Wij hebben ijzer neder gezonden waardoor grote strijd, doch ook grote voordelen voor het mensdom ontstaan, opdat Allah degenen moge onderscheiden die in het ongeziene Hem en Zijn boodschappers helpen. Het verwijt is slechts tegen hen, die de mensen onrecht aandoen en ten onrechte in het land opstand veroorzaken. Dezen zullen een pijnlijke straf ontvangen” (H.K.57:25). (Al Hadid)
Uit al deze soera’s blijkt dat rechtvaardigheid een bijzonder belangrijke plaats krijgt in de Heilige Koran. Rechtvaardigheid vormt de basis voor al de andere normen en waarden. Rechtvaardigheid leidt tot:
- Waarheidlievend
- Oprechtheid of zuiverheid, eenvoud
- Nederigheid of dienstwilligheid, ootmoed
- Geduld of berusting
- Vergevensgezind of genadig
- Eerlijkheid of betrouwbaarheid
- Vriendelijkheid of beleefdheid
- Respect voor je naasten
- Bescheidenheid of terughoudendheid